Kentsel Dönüşümde Yıkım Güvenliği: İhmaller Can Alıyor, Mevzuat Uygulanmıyor

Yıkım güvenliği, kentsel dönüşümün en çok ihmal edilen ama en hayati konusu. Türkiye genelinde hızlanan kentsel dönüşüm sürecinde her gün onlarca bina yıkılıyor, ancak yıkım güvenliği konusunda yaşanan ihmaller can kayıplarına yol açıyor. Geçtiğimiz günlerde İstanbul’da kentsel dönüşüm kapsamında yıkılan bir binadan kopan beton parçası, 6 yaşındaki bir çocuğun hayatını kaybetmesine neden oldu. Bu acı olay, yıkım güvenliği meselesinin ne kadar ciddi olduğunu bir kez daha yüzümüze çarptı.

Yıkım Güvenliği Neden Bu Kadar İhmal Ediliyor?

Kentsel dönüşümde yıkım güvenliği ihlalleri tek bir nedene bağlanamaz. Sorun sistematik ve çok katmanlı. İşte yıkım güvenliği alanında yaşanan temel sorunlar:

• Yetkinlik eksikliği: Yıkım yapan kişilerin büyük çoğunluğu bu konuda eğitim almamış, yıkım tekniklerini bilmeyen kişiler
• Belge ticareti: Yıkım firmaları zorunlu belgelendirmeye sahip olsa da bu belgeleri başka kişi ve ekiplere kullandırıyor
• Mühendis imzası formalitesi: Yıkım sorumlusu mühendisler imza atıyor ama yıkımın nerede, nasıl yapıldığından habersiz
• Denetim yetersizliği: Belediye ve bakanlık denetimleri yetersiz, caydırıcı yaptırım uygulanmıyor
• Maliyet baskısı: En düşük teklifi veren firma işi alıyor, güvenlik önlemleri maliyetten kesiliyor

Bu sorunların her biri, yıkım güvenliği zincirinde birer kırılma noktası. Ve bu kırılma noktaları, masum insanların hayatını mal oluyor.

Yıkım Güvenliği Mevzuatta Var, Sahada Yok

Türkiye’de yıkım güvenliği ile ilgili mevzuat aslında mevcut. Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması ve Kayıtlarının Tutulması Hakkında Yönetmelik, İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (6331) ve Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği gibi düzenlemeler yıkım güvenliği konusunda açık kurallar koyuyor.

Mevzuata göre yıkım güvenliği kapsamında şunlar zorunlu:

Görüldüğü gibi yıkım güvenliği konusundaki kurallar kağıt üzerinde eksiksiz ama sahada uygulanmıyor. Mevzuat yeterli, sorun tamamen denetimsizlik ve yaptırımsızlık.

Yıkım Güvenliği İçin Belge Ticareti Skandalı

Yıkım güvenliği konusundaki en büyük sorunlardan biri belge ticareti. Bakanlık, yıkım firmalarına belgelendirme zorunluluğu getirdi — doğru bir adım. Ancak uygulamada şu oluyor:

1. Belgeye sahip firma, işi alıyor
2. İşi fiilen yapacak alt taşerona devrediyor
3. Alt taşeronun belgesi yok, eğitimi yok, ekipmanı yetersiz
4. Belgeli firma sadece ismini ve belgesini “kiralıyor”

Sonuç: sahada yıkım yapan kişilerin çoğunun ne belgesi var ne de yıkım güvenliği eğitimi. Bu durum, Türkiye’de inşaat kalitesi sorunlarının bir yansıması.

Yıkım Güvenliğinde Mühendis Sorumluluğu Sorunu

Yıkım güvenliği zincirinde mühendis sorumluluğu kritik bir halka. Mevzuata göre her yıkımda bir sorumlu inşaat mühendisi olması gerekiyor. Ancak gerçekte:

• Mühendisler uzaktan imza atıyor, yıkım sahasını hiç görmüyor
• Aynı mühendis, aynı gün birden fazla yıkıma imza atabiliyor
• Yıkım, spesifik bir uzmanlık alanı olmasına rağmen bu konuda eğitim almamış mühendisler görevlendiriliyor
• İnşaat mühendisliği mesleğinin saygınlığı bu tür uygulamalarla her gün biraz daha erozyona uğruyor

Yıkım mühendisliği, klasik inşaat mühendisliğinden farklı bir uzmanlık gerektirir. Yapının taşıyıcı sisteminin nasıl çöktürüleceği, hangi sırayla elemanların kesilmesi gerektiği, çevre güvenliğinin nasıl sağlanacağı — bunlar yıkım güvenliği eğitimi almış mühendislerin yapması gereken işler.

Yıkım Güvenliği İçin Acil Çözüm Önerileri

6 yaşındaki bir çocuğun daha hayatını kaybetmemesi için yıkım güvenliği konusunda acil adımlar atılmalı:

1. Belge Ticaretine Son Verilmeli

Yıkım güvenliği belgesi sahada fiilen çalışan ekiple eşleştirilmeli. Belgeli firma başka ekibe iş devredemez olmalı. Bakanlık anlık saha denetimleri yapmalı.

2. Yıkım Mühendisliği Uzmanlık Alanı Olmalı

İnşaat mühendisleri için yıkım güvenliği sertifika programı oluşturulmalı. Sadece bu sertifikaya sahip mühendisler yıkım sorumluluğu üstlenebilmeli.

3. Sahada Gerçek Denetim Yapılmalı

Sorumlu mühendisin sahada fiziksel olarak bulunması zorunlu olmalı, anlık konum doğrulaması gibi teknolojik çözümlerle takip edilmeli.

4. Güvenlik Alanı Standartları Sıkılaştırılmalı

Yıkım yapılan binaların çevresindeki güvenlik mesafesi yeniden belirlenmeli, özellikle okul, kreş ve çocuk parkı yakınındaki yıkımlarda ek önlemler zorunlu tutulmalı.

5. Caydırıcı Cezai Yaptırımlar Getirilmeli

Yıkım güvenliği ihlallerinde hem firmaya hem sorumlu mühendise ağır para cezaları ve mesleki yaptırımlar uygulanmalı. Can kaybı durumunda cezai sorumluluk doğrudan üst yönetime uygulanmalı.

6. Yıkım İşçileri İçin Zorunlu Eğitim

Yıkım sahasında çalışan her işçi, yıkım güvenliği eğitimi almış olmalı. Eğitimsiz işçi sahaya alınmamalı.

Yıkım Güvenliği İçin İnşaat Mühendisleri Odasına Çağrı

İnşaat Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi yakın zamanda yeni yönetimini seçti. Yeni yönetimden yıkım güvenliği konusunda somut adımlar bekliyoruz:

• Yıkım güvenliği konusunda meslek içi eğitim programları düzenlenmeli
• Yıkım sorumlusu mühendislerin sertifikalandırılması için bakanlıkla ortak çalışma başlatılmalı
• Sahada imza atıp gitmeyen mühendislere yönelik meslek disiplin soruşturması başlatılmalı
• Yıkım güvenliği ihlallerini raporlayan bir ihbar mekanizması kurulmalı

İnşaat Mühendisleri Odası İstanbul Şubesi, mesleğin ve toplumun geleceği açısından bu konuda taşın altına elini koymalı. Bu, bireysel bir tercih değil, ülke menfaati ve toplum güvenliği meselesi. Yeni yönetimin bu konuyu gündemine alması, mesleğin itibarını yükseltecek en somut adımlardan biri olacaktır.

Yıkım Güvenliği ve Kentsel Dönüşüm Sürecinde Vatandaşın Yapabilecekleri

Kentsel dönüşüm sürecinde malikler ve çevre sakinleri olarak yıkım güvenliği konusunda şunları yapabilirsiniz:

• Yıkım öncesi yıkım planını talep edin ve güvenlik önlemlerini sorgulayın
• Yıkım firmasının belge durumunu kontrol edin
• Güvenlik alanının yeterli olup olmadığını gözlemleyin, yetersizse belediyeye bildirin
• Çocuklarınızı yıkım alanlarından uzak tutun ve komşularınızı uyarın
• Kentsel dönüşüm sürecinin tamamını doğru yönetmek için riskli yapı tespitinden anahtar teslime 8 adım rehberini inceleyin

Güvenilir müteahhit seçimi de yıkım güvenliğini doğrudan etkileyen bir faktör. Müteahhidinizin yıkımı kime yaptırdığını mutlaka sorgulayın. Müteahhit seçerken yapılan 7 kritik hatadan kaçınmak, hem mali hem can güvenliğiniz açısından önemli.

Kentsel dönüşüm sürecinde haklarınız ve riskli yapı tespiti başvuru süreci hakkında da bilgi sahibi olmanız, süreci kontrol altında tutmanıza yardımcı olacaktır.

Yıkım Güvenliği Sonuç: Artık Yeter

6 yaşında bir çocuğun hayatını kaybettiği bu acı olay, yıkım güvenliği konusundaki ihmalin bedelinin ne kadar ağır olduğunu gösteriyor. İstanbul’da kentsel dönüşüm hız kazanırken yıkım güvenliği standartları da aynı hızda yükseltilmeli.

Mevzuat var ama uygulanmıyor. Belgeler var ama gerçeği yansıtmıyor. Mühendisler var ama sahada değil. Bu düzen değişmeli. Bakanlık, belediyeler, İnşaat Mühendisleri Odası ve tüm sektör paydaşları bu konuda sorumluluk almalı.

Bir çocuk daha ölmesin. Yıkım güvenliği bir lüks değil, temel haktır.

Sıkça Sorulan Sorular

Yıkım güvenliği için hangi mevzuat geçerli?
6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği ve Yapı Müteahhitlerinin Sınıflandırılması Yönetmeliği yıkım güvenliğini düzenleyen temel mevzuatlardır.

Yıkım güvenliği ihlalini nereye şikayet edebilirim?
İlçe belediyesi, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı İş Teftiş Kurulu ve ALO 181 hattına bildirimde bulunabilirsiniz.

Yıkım güvenliği sorumlusu mühendisin görevleri neler?
Yıkım planı hazırlamak, güvenlik alanı belirlemek, yıkım sürecini sahada bizzat denetlemek, İSG önlemlerinin uygulanmasını sağlamak ve çevreye karşı güvenlik tedbirleri almak sorumlu mühendisin görevleridir.